Bob blwyddyn, mae 19,500 o bobl yng Nghymru yn cael diagnosis o ganser – sy'n golygu ei fod yn flaenoriaeth allweddol i'n llywodraeth ac i'n gwasanaethau gofal iechyd.
Rydw i wedi gweithio fel rhan o'n tîm Gwybodaeth am y Sector i ymchwilio a llunio adroddiadau sy'n dweud wrthych chi beth mae angen i chi ei wybod am ofal canser, ac rydyn ni wedi rhannu'r rhain yn bedwar blog gyda rhai o'u prif ganfyddiadau, ffeithiau a thueddiadau.
Maen nhw’n dechrau gyda fy blog sy'n ymdrin â'r dirwedd arloesi ym maes canser yng Nghymru a thu hwnt. Mae'n debygol y bydd ein poblogaeth sy'n heneiddio a'n ffyrdd o fyw sy'n newid yn arwain at gyfraddau canser yn parhau i godi. Gallai arloesi i wella sgrinio, diagnosis a thriniaeth leihau'r pwysau presennol a'r pwysau yn y dyfodol a deimlir gan y GIG a gwneud bywyd yn well i gleifion a'u hanwyliaid.
Arloesi ym maes sgrinio canser
Gall sgrinio helpu i ganfod canser yn gynharach, gan wella llwyddiant triniaeth. Yng Nghymru, mae gennym raglenni ar gyfer canserau'r coluddyn, canser y fron a chanser ceg y groth, gydag ymchwil yn dangos eu bod yn lleihau cyfraddau marwolaethau canser.
Mae'r adroddiad yn ymdrin â gwaith sy'n mynd rhagddo i ymestyn rhaglenni sgrinio i ganserau eraill, fel sgrinio am ganser yr ysgyfaint sydd ar fin cael ei gyflwyno yng Nghymru yn dilyn cynlluniau peilot llwyddiannus. Mae yna hefyd ddatblygu parhaus ar sgrinio canser y prostad drwy'r treial TRANSFORM a phrofion canfod aml-ganser fel treial parhaus Galleri y GIG.
Mae arloesi cyffrous ar y gweill i wella effeithiolrwydd ac effeithlonrwydd rhaglenni sgrinio. Mae hyn yn cynnwys defnyddio deallusrwydd artiffisial (AI) i ddadansoddi delweddau mewn rhaglenni sgrinio presennol ar yr ysgyfaint, lle mae cleifion yn draddodiadol yn cael sgan CT wedi'i adolygu gan radiolegydd hyfforddedig. Gall rhaglenni deallusrwydd artiffisial fel Aidence’s Veye Nodules neu Qure.ai helpu i ddadansoddi’r rhain. Dangosodd NICE y gall defnyddio deallusrwydd artiffisial ochr yn ochr ag adolygiad clinigol fod yn fwy effeithiol a rhatach. Canfu un adroddiad y gallai wneud arbedion effeithiolrwydd o tua 17%. Fodd bynnag, mae angen mwy o dystiolaeth, ynghyd â newid diwylliannol a deddfwriaethol, i ddibynnu ar AI i ddadansoddi delweddau heb adolygiad gan radiolegydd.
Mae gwella hygyrchedd sgrinio canser hefyd yn bwysig. Mae hyn yn cynnwys adnoddau profi yn y cartref, a allai gynyddu'r nifer sy'n manteisio arnynt a lleihau nifer y teithiau i leoliadau gofal sylfaenol ac eilaidd.
Roedd treial clinigol YouScreen yn cynnig pecynnau prawf hunansamplu firws papiloma dynol (HPV) i bobl chwe mis yn hwyr ar gyfer sgrinio serfigol, gyda chyfradd dychwelyd o dros 65%. Mae hyn yn bwysig gan fod modelu cyfrifiadurol yn dangos y gallai 10% o gynnydd mewn nifer arwain at 40% o ostyngiad mewn marwolaethau. Enghraifft arall yw sbwng capsiwl EndoSign, sbwng y gellir ei lyncu ar linyn i sgrinio am ganser rhan uchaf y llwybr gastroberfeddol, y mae astudiaethau clinigol yn ei asesu ar hyn o bryd.
Bydd cynyddu sgrinio, nifer y defnyddwyr ac, yn y pen draw, canfod canser cyfnod cynnar drwy arloesi, yn effeithio ar y galw clinigol. Gall canlyniadau positif anghywir hefyd arwain at driniaeth ddiangen a gorbryder ynghylch iechyd. Mewn rhai achosion, nid yw’n glir a yw niwed gorddiagnosis drwy offer fel mamograffeg mewn pobl dros 70 oed yn drech na manteisio sgrinio.
Arloesi ym maes diagnosis canser
Mae'r adroddiad yn archwilio arloesi ym maes diagnosis, lle mae deallusrwydd artiffisial yn thema enfawr. Mae clinigwyr hyfforddedig yn ei ddefnyddio ar hyn o bryd i gefnogi eu swydd ac nid fel adnodd annibynnol, ond gallai hyn newid yn y dyfodol i leihau llwyth gwaith. Mae defnyddiau posibl eraill yn cynnwys dadansoddi data Cofnod Iechyd Electronig cleifion ar gyfer symptomau posibl a gollwyd a chreu 'biopsïau rhithwir' o sganiau CT. Fodd bynnag, mae bylchau o ran tystiolaeth gyfyngedig y mae angen eu llenwi o hyd. Mae hyn yn tynnu sylw at yr her o fabwysiadu technoleg y GIG gan fod tystiolaeth glir o fudd clinigol yn hanfodol ond gall gymryd sawl blwyddyn i'w gynhyrchu.
Mae biopsïau hylif, fel y rhai sydd yn y rhaglen QuicDNA, yn defnyddio hylifau corfforol hygyrch i wneud diagnosis, gan ddileu’r angen am biopsïau ymwthiol. Fodd bynnag, mae ei effaith ar systemau gofal iechyd yn aneglur o hyd a dim ond gwybodaeth am fiofarciwr canser penodol y mae'n ei darparu, felly ni all gymryd lle biopsïau meinwe.
Arloesi ym maes monitro canser
Mae dal canser yn gynharach yn golygu mwy o fonitro ac apwyntiadau dilynol. Mae dyfeisiau y gellir eu gwisgo fel watshis a thechnoleg symudol i olrhain arwyddion hanfodol cleifion yn un maes arloesi i helpu i gadw gofal yn nes at adref a chanfod sgil-effeithiau'n gynharach.
Mae technoleg Huma yn un enghraifft, sy'n casglu data cleifion gan ddefnyddio holiaduron a synwyryddion cysylltiedig y mae clinigwyr yn eu hadolygu drwy borth gwe. Canfu ymchwil y gallai defnyddio technoleg fel hyn arbed adnoddau 339 aelod o staff llawn amser – gan ryddhau amser er mwyn iddynt allu darparu gofal arall. Canfu dadansoddiad ehangach o fonitro o bell mewn gofal oncoleg ledled Ewrop hefyd fod cleifion a darparwyr gofal iechyd yn defnyddio'r system yn dda, gan arwain at reoli symptomau'n fwy amserol a chanlyniadau clinigol gwell.
Gellir cyfuno monitro o bell a theleiechyd i greu wardiau rhithwir lle mae cleifion yn derbyn gofal ar lefel ysbyty yn eu cartref eu hunain. Mae technoleg yn golygu bod clinigwyr yn gallu monitro, cyfathrebu ac ymyrryd â chleifion canser y tu allan i'r ysbyty, gan gadw llygad ar sgil-effeithiau. Mae ymchwil wedi dangos i raddau helaeth ei fod yn lleihau costau a gall hefyd ddangos canlyniadau cadarnhaol o ran diogelwch cleifion.
Arloesi ym maes triniaeth canser
Mae therapïau datblygedig ar gyfer trin canser yn ffocws, lle gall ddisodli, adfywio ac ail-adeiladu celloedd a genynnau i frwydro yn erbyn canser a chael y corff yn ôl i weithrediadau arferol.
Mae therapi celloedd CAR-T wedi cael ei ddefnyddio yng Nghymru ers 2019. Ac mae nifer y triniaethau cymeradwy yn parhau i godi. Gallai hyd at 10,000 yn y DU gael eu trin gan y therapïau hyn bob blwyddyn erbyn 2030, i fyny o 2,500 o bobl yn 2021. Fodd bynnag, mae costau a’r ffaith bod treialon clinigol yn cael eu cynnal mewn amserlenni byr, yn heriau mawr sy'n ei gwneud yn anodd asesu manteision hirdymor.
Mae brechlynnau canser yn faes arloesi arall. Mae treialon cam cynnar yn dangos eu bod yn cael eu goddef yn dda gyda llai o sgil-effeithiau o'u cymharu â thriniaethau presennol. Nid oes yr un ohonynt wedi'u cymeradwyo gan y GIG ond mae treialon clinigol yn mynd rhagddynt gan gynnwys treial brechlyn canser y colon a'r rhefr sy'n recriwtio yng Nghanolfan Ganser Felindre.
Mae robotiaid llawfeddygol hefyd yn gwella gofal canser. Maen nhw'n cynnal triniaethau sy'n creu toriad mor fach â phosibl, gyda thoriadau llai yn arwain at lai o boen a llai o gymhlethdodau – gan arwain yn y pen draw at adferiad cyflymach. Yng Nghymru, mae llawdriniaeth â chymorth roboteg yn trin canserau gastroberfeddol, wrolegol a gynaecolegol. Mae llawfeddygon dynol yn dal i reoli'r rhain ond ymhen amser gallent ddod yn awtomataidd ac wedi'u hintegreiddio â deallusrwydd artiffisial i helpu i gynllunio llawdriniaethau a helpu i wneud penderfyniadau amser real. Fodd bynnag, yn union fel gyda therapïau datblygedig, mae cost yn her enfawr. A fydd yn drech na'r manteision? Nododd papur yn 2024 y gallai prostadectomi gyda chymorth roboteg arwain at gynhyrchiant llafur uwch a llai o amser aros o'i gymharu â llawdriniaeth laparosgopig safonol, er bod tystiolaeth o ganlyniadau clinigol gwell yn gyfyngedig.
Myfyrdodau ar arloesi ym maes gofal canser
Gallwn weld bod cymysgedd gwych o arloesi cyffrous ym maes gofal canser. Fodd bynnag, gall hefyd fod yn anodd asesu effaith hirdymor y technolegau hyn – sy'n aml yn angenrheidiol ar gyfer mabwysiadu ar raddfa fawr. Gall treialon clinigol ar raddfa fawr sy'n para'n hir gefnogi a mynd i'r afael â'r bwlch hwn i helpu'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau i gymeradwyo arloesi a all wneud gwahaniaeth go iawn a helpu pobl i fyw bywydau iachach a hapusach.
